Medikal İngilizcede Tıbbi Kısaltmalar ve Karşılıkları
Tıbbi kısaltmalar, sağlık çalışanlarının hasta notu, reçete ve tıbbi kayıtlarda kullandığı standart kısa yazımlardır. Medikal İngilizcede kısaltmalar; klinik terimleri (Hx, Dx, Tx), dozaj ve uygulama yolunu (BID, PO, IV), tetkik ve laboratuvarı (CBC, Hb), hastalıkları (HTN, DM) ve servis ile uzmanlıkları (ICU, OB-GYN) kapsar. Tıbbi kısaltmalar iletişimi hızlandırır; ancak bazıları karışıklığa açıktır ve hasta güvenliği için doğru okunması gerekir.
Tıbbi kısaltmalar nedir ve neden kullanılır?
Tıbbi kısaltmalar, uzun tıbbi terimlerin ve talimatların standartlaşmış kısa yazımlarıdır. Bir hemşire ya da doktor, hasta notunu hızlı tutmak ve ekipte ortak bir dil kullanmak için kısaltmalara başvurur.
Kısaltmaların iki temel faydası vardır. Birincisi hızdır; “history” yerine “Hx” yazmak zaman kazandırır. İkincisi standarttır; “BID” ifadesini tüm ekip “günde iki kez” olarak okur. Örneğin bir reçetede “Amoxicillin 500 mg PO TID” satırı, ilacın ağızdan günde üç kez alınacağını tek bakışta gösterir.
Temel klinik kısaltmalar (Hx, Dx, Tx, Rx)
En sık kullanılan klinik kısaltmalar öykü, tanı ve tedavi sürecini kısaltır. Klinik kısaltmalar ve açılımları aşağıdadır.
| Kısaltma | Açılım (İngilizce) | Türkçe | Klinikte kullanım |
|---|---|---|---|
| Hx | History | Öykü / anamnez | Hx of hypertension and diabetes. |
| Dx | Diagnosis | Tanı | Dx: Community-acquired pneumonia. |
| Tx | Treatment | Tedavi | Tx initiated with IV antibiotics. |
| Rx | Prescription / Treatment | Reçete / tedavi | Rx: Amoxicillin 500 mg TDS for 7 days. |
| Sx | Symptoms | Belirtiler | Sx started three days ago. |
| Fx | Fracture | Kırık | X-ray confirmed distal radius Fx. |
| Px | Prognosis | Seyir / prognoz | Px remains favourable with treatment. |
Sık kullanılan hastalık kısaltmaları
Kronik ve akut hastalıklar hasta notunda sık sık kısaltmayla yazılır. Sık geçen hastalık kısaltmaları aşağıdadır.
| Kısaltma | Açılım (İngilizce) | Türkçe | Klinikte kullanım |
|---|---|---|---|
| HTN | Hypertension | Yüksek tansiyon | The patient has HTN. |
| DM | Diabetes Mellitus | Şeker hastalığı | He has type 2 DM. |
| COPD | Chronic Obstructive Pulmonary Disease | KOAH | COPD limits her breathing. |
| CHF | Congestive Heart Failure | Konjestif kalp yetmezliği | CHF causes leg swelling. |
| MI | Myocardial Infarction | Kalp krizi | He had an MI last year. |
| CVA | Cerebrovascular Accident | İnme (felç) | The CVA affected her speech. |
| UTI | Urinary Tract Infection | İdrar yolu enfeksiyonu | She has a UTI. |
| TB | Tuberculosis | Verem | TB needs long treatment. |
Reçete ve dozaj kısaltmaları (BID, TID, PRN, STAT)
Reçete kısaltmaları çoğunlukla Latince kökenlidir ve ilacın ne sıklıkta, nasıl alınacağını gösterir. Dozaj kısaltmaları ve açılımları aşağıdadır.
| Kısaltma | Açılım (Latince / İngilizce) | Türkçe | Klinikte kullanım |
|---|---|---|---|
| BID | bis in die / twice a day | Günde iki kez | Paracetamol 1 g BID. |
| TID | ter in die / three times a day | Günde üç kez | Amoxicillin 500 mg TID. |
| QID | quater in die / four times a day | Günde dört kez | Hydrocortisone cream QID. |
| PRN | pro re nata / as needed | Gerektiğinde | Paracetamol PRN for pain. |
| PO | per os / by mouth | Ağızdan | Metformin 500 mg PO. |
| STAT | statim / immediately | Hemen | ECG and troponin STAT. |
| hs | hora somni / at bedtime | Yatmadan önce | Zolpidem 5 mg hs. |
| ac / pc | ante / post cibum | Yemekten önce / sonra | Omeprazole 20 mg ac. |
İlaç uygulama yolu kısaltmaları
İlacın vücuda hangi yoldan verileceği kısaltmayla belirtilir. Uygulama yolu kısaltmaları aşağıdadır.
| Kısaltma | Açılım (Latince / İngilizce) | Türkçe | Klinikte kullanım |
|---|---|---|---|
| PO | per os / by mouth | Ağızdan | Give the tablet PO. |
| IV | intravenous | Damar içi | Start IV fluids. |
| IM | intramuscular | Kas içi | The vaccine is given IM. |
| SC / SQ | subcutaneous | Deri altı | Insulin is given SC. |
| SL | sublingual | Dil altı | Place the tablet SL. |
| PR | per rectum | Makattan | The suppository is PR. |
| top | topical | Cilt üstü (lokal) | Apply the cream top. |
Tanı, tetkik ve ölçüm kısaltmaları (BP, HR, CBC, ECG)
Ölçüm ve tetkik kısaltmaları hasta takibinde ve tanıda kullanılır. Sık geçen ölçüm ve tetkik kısaltmaları aşağıdadır.
| Kısaltma | Açılım (İngilizce) | Türkçe | Klinikte kullanım |
|---|---|---|---|
| BP | Blood Pressure | Kan basıncı / tansiyon | His BP is 150 over 95. |
| HR | Heart Rate | Kalp hızı / nabız | HR is 96. |
| RR | Respiratory Rate | Solunum hızı | RR is 18. |
| Temp | Temperature | Ateş / vücut sıcaklığı | Temp is 38 degrees. |
| CBC | Complete Blood Count | Tam kan sayımı | Please order a CBC. |
| WBC | White Blood Cell | Beyaz kan hücresi | The WBC count is high. |
| ECG / EKG | Electrocardiogram | Elektrokardiyogram | Let’s get an ECG. |
| CT | Computed Tomography | Bilgisayarlı tomografi | A CT scan is needed. |
| MRI | Magnetic Resonance Imaging | Manyetik rezonans | Book an MRI for tomorrow. |
Laboratuvar kısaltmaları
Kan ve laboratuvar sonuçları kısaltmayla raporlanır. Sık geçen laboratuvar kısaltmaları aşağıdadır.
| Kısaltma | Açılım (İngilizce) | Türkçe | Klinikte kullanım |
|---|---|---|---|
| Hb | Hemoglobin | Hemoglobin | Her Hb is low. |
| Hct | Hematocrit | Hematokrit | Check the Hct. |
| PLT | Platelet | Trombosit | PLT count is normal. |
| BUN | Blood Urea Nitrogen | Kan üre azotu | BUN is elevated. |
| Cr | Creatinine | Kreatinin | Monitor Cr daily. |
| K+ | Potassium | Potasyum | K+ is a little high. |
| Na+ | Sodium | Sodyum | Na+ is normal. |
| Glu | Glucose | Kan şekeri | Fasting Glu is 110. |
Hasta durumu ve servis kısaltmaları (NPO, DNR, ICU, ER)
Bazı kısaltmalar hastanın durumunu ve bulunduğu servisi belirtir. Hasta durumu ve servis kısaltmaları aşağıdadır.
| Kısaltma | Açılım (İngilizce) | Türkçe | Klinikte kullanım |
|---|---|---|---|
| NPO | nil per os / nothing by mouth | Ağızdan alım yok (aç) | Keep the patient NPO. |
| DNR | Do Not Resuscitate | Resüsitasyon yapılmasın | The patient is DNR. |
| ICU | Intensive Care Unit | Yoğun bakım ünitesi | Transfer him to the ICU. |
| ER | Emergency Room | Acil servis | She came to the ER. |
| OR | Operating Room | Ameliyathane | The patient is in the OR. |
| adm | admission | Hastaneye yatış | Date of adm is today. |
| d/c | discharge | Taburcu | The patient is ready for d/c. |
Uzmanlık ve bölüm kısaltmaları
Hastanın yönlendirildiği uzmanlık ve bölüm de kısaltmayla yazılır. Uzmanlık ve bölüm kısaltmaları aşağıdadır.
| Kısaltma | Açılım (İngilizce) | Türkçe | Klinikte kullanım |
|---|---|---|---|
| OB-GYN | Obstetrics and Gynecology | Kadın hastalıkları ve doğum | Refer her to OB-GYN. |
| ENT | Ear, Nose and Throat | Kulak burun boğaz (KBB) | The ENT will see him. |
| Ortho | Orthopedics | Ortopedi | Ortho reviewed the X-ray. |
| Peds | Pediatrics | Pediatri | The child is in Peds. |
| Neuro | Neurology | Nöroloji | A Neuro consult is needed. |
| Onc | Oncology | Onkoloji | She is followed by Onc. |
| Derm | Dermatology | Dermatoloji | Derm treats the rash. |
| Psych | Psychiatry | Psikiyatri | The Psych review is pending. |
Kısaltmalar gerçek bir hasta notunda nasıl görünür?
Kısaltmalar hasta notunda bir arada geçer ve notu birkaç satıra sığdırır. Gerçekçi bir hasta notu örneği ve çözümü şöyledir.
“72 y/o male, Hx of HTN. Presents with chest pain. BP 150/95, HR 96. ECG done. Dx: possible angina. Rx: aspirin PO STAT. Plan: admit to ICU.”
Notun Türkçe çözümü: 72 yaşında erkek hasta, hipertansiyon (HTN) öyküsü var. Göğüs ağrısıyla geldi. Tansiyon 150/95, nabız 96. EKG çekildi. Tanı: olası anjina. Reçete: aspirin, ağızdan, hemen. Plan: yoğun bakıma yatış. Bir cümlelik çözüm bile, kısaltmaları bilmenin hasta notunu ne kadar hızlı anlaşılır kıldığını gösterir.
Kısaltma güvenliği: karıştırılan ve önerilmeyen kısaltmalar
Bazı kısaltmalar hata riski taşıdığı için güvenlik kuruluşları bunların açık yazılmasını önerir. Joint Commission’ın “Do Not Use” listesi, karışıklığa açık kısaltmaları belirler ve yerlerine açık yazımı önerir.
| Riskli kısaltma | Sorun | Önerilen yazım |
|---|---|---|
| U | Rakamla (“0” veya “4”) karışır | “unit” (birim) |
| IU | “IV” (damar içi) ile karışır | “international unit” |
| QD / QOD | Birbirine ve “QID”e karışır | “daily” / “every other day” |
| 1.0 mg | Nokta görülmezse “10 mg” okunur | “1 mg” (sondaki sıfır yazılmaz) |
Örneğin bir reçetede “10U insulin” yazımı, “100 insulin” olarak okunabilir ve ciddi bir doz hatasına yol açar. Bu nedenle sağlık çalışanı, riskli kısaltmalar yerine açık yazımı tercih eder.
Tıbbi kısaltmalar nasıl öğrenilir ve hatırlanır?
Tıbbi kısaltmalar, kategoriye ayrılıp bağlam içinde tekrar edilerek kalıcı olur. Dört adım öğrenmeyi kolaylaştırır.
- Kısaltmaları klinik, dozaj, tetkik ve durum gruplarına ayırın.
- Her kısaltmayı açılımı ve bir örnek cümleyle birlikte öğrenin.
- Gerçek hasta notları okuyup kısaltmaları çözmeye çalışın.
- Riskli kısaltmaları ayrı bir listede tutup açık yazımını ezberleyin.
Rx ne anlama gelir?
Rx, reçete veya tedavi anlamına gelen bir tıbbi kısaltmadır. Rx, Latince “recipe” (al) sözcüğünden gelir.
BID, TID ve QID ne sıklıkta ilaç demektir?
BID günde iki, TID günde üç, QID günde dört kez ilaç almayı gösterir. Üç kısaltma da Latince “in die” (günde) kökünü paylaşır. Örneğin “one tablet BID” yazımı, tabletin günde iki kez alınacağı anlamına gelir.
Türkiye’de EKG mi ECG mi kullanılır?
Türkiye’de yaygın kullanım EKG, İngilizcede ise ECG’dir. EKG, Almanca “Elektrokardiogramm” kökünden Türkçeye geçmiştir; İngilizce metinlerde aynı tetkik “ECG” olarak yazılır. Örneğin İngilizce bir hasta notunda “ECG done” ifadesiyle karşılaşırsınız.
